وبلاگ علی حسین زاده

نظراتم درباره همه چیز
alihzadeh.blog.ir Weblog Logo

وبلاگ علی حسین زاده

نظراتم درباره همه چیز

وبلاگ علی حسین زاده

علی حسین زاده هستم؛ اهل یزدم و در این وبلاگ در مورد علائق و عقایدم می‌نویسم. گاهی نیز مطالبی که برایم جذابند را در اینجا قرار می‌دهم تا بهتر در دسترسم باشند.
»»» باز نشر مطالب با ذکر «وبلاگ علی حسین زاده» و درج لینک به همان مطلب آزاد است مگر اینکه به گونه‌ای دیگر در پائین متن ذکر شده باشد.
»»» لطفا توجه داشته باشید که من نمی‌توانم به پیام‌های خصوصی پاسخ دهم.

آخرین نظرات
پیوندهای روزانه

ششمین برنامه‌ریزی برای هیچ

جمعه, ۲۰ اسفند ۱۳۹۵

این مقاله به قلم فریدون خاوند (تحلیلگر اقتصادی) از زاویه قابل تاملی به مسئله برنامه‌‌ریزی پنج‌ساله پرداخته است. شاید شما هم با خواندن آن به یاد داستان "لباس جدید امپراتور" (هانس کریستیان آندرسن) بیفتید، همان داستان معروف "پادشاه که لخته"!
این مقاله را در ادامه بخوانید:

برنامه‌ریزی برای هیچ

تصویر: فریدون خاوند

اگر فرایند بررسی و تصویب نهایی لایحه برنامه پنج‌ساله ششم تا پایان سال جاری به روال عادی پیش برود، ششمین برنامه پنج‌ساله توسعه ایران، بعد از جنگ با عراق، از آغاز سال آینده خورشیدی رسمیت خواهد یافت.

پیش از تقدیم لایحه برنامه ششم، ستادی که مامور تهیه آن شده بود، به منظور مشورت‌خواهی، فهرستی از کل مسائل مربوط به توسعه ایران را به اندیشمندان و کارشناسان عرضه کرد، از الزامات تحقق نرخ رشد هشت درصدی گرفته تا بهبود فضای کسب و کار، استفاده از سرمایه‌های داخلی و خارجی، اشتغال به خصوص برای فارغ‌التحصیلان دانشگاهی، آب و محیط‌زیست و غیره...

در این فهرست طولانی اما مهم‌ترین نکته از قلم افتاده بود: می‌بایست از صاحب‌نظران پرسیده می‌شد که در این دنیای پیچیده، با این همه دگرگونی‌های فناوری و اقتصادی و ژئوپولیتیک و شتابی که در همه عرصه‌های تمدن انسانی دیده می‌شود، اصولا آیا می‌توان برای پنج سال آتی برنامه اقتصادی تهیه کرد؟ آیا لازم است این همه وقت و انرژی و منابع مالی در راه تهیه متنی به کار گرفته شود که متون مشابه آن در بخش بسیار بزرگی از جهان همچون بقایای دایناسور‌ها به موزه سپرده شده و در خود ایران نیز تا امروز جز انباشته شدن باز هم بیشتر کاغذ‌های رنگ و رو رفته در کشوی دیوان‌سالاران حاصلی نداشته است؟

در مورد بی‌حاصل بودن برنامه‌های پنج‌ساله برای توسعه در شرایط کنونی جهان، می‌توان بر چهار نکته زیر تاکید کرد:

یک) عمر برنامه ریزی‌های دراز مدت اقتصادی به پایان رسیده است. نخستین برنامه‌های پنجساله اقتصادی، در شکل مدرن آن، در شوروی سابق آغاز شد و این نظام، از سال ۱۹۲۹ تا فروپاشی آن در ۱۹۹۱، سیزده برنامه پنجساله را از سر گذراند. ویژگی عمده نظام برنامه ریزی شوروی، شکل متمرکز تخصیص منابع به اراده دولت بود. به بیان دیگر دولت جانشین بازار می‌شد، خطوط عمده توسعه کشور را طرح‌ریزی می‌کرد و بر همان اساس تصمیم می‌گرفت.

با الهام گیری از برنامه‌ریزی شوروی، شماری از کشور‌های در حال توسعه به برنامه‌ریزی متمرکز دولتی روی آوردند. تجربه شوروی بر چند کشور پیشرفته نیز تاثیر گذاشت، هرچند که برنامه‌های مورد قبول اینان با انعطاف بیشتری همراه بود و در واقع به نظامی مختلط مرکب از دولت و بازار میدان می‌داد. مثلا در فرانسه نظام «ویشی» که دست نشانده آلمان هیتلری بود کار برنامه‌ریزی را آغاز کرد و بعد از آزادی این کشور از یوغ فاشیسم، به ابتکار «شورای ملی مقاومت» به رهبری ژنرال دوگل، برنامه‌ریزی البته در شکل بسیار انعطاف‌پذیر آن ادامه یافت؛ به این معنا که دولت در چارچوب برنامه‌ریزی درازمدت مکانیسم‌هایی را برای تاثیرگذاری بر جهت‌گیری‌های عمده اقتصادی کشور در اختیار خود نگه‌داشت، بدون آنکه بر بنیان‌های اقتصاد آزاد ضربه وارد آورد.

با فروپاشی امپراتوری شوروی طومار برنامه‌ریزی متمرکز دولتی در شوروی و اروپای خاوری در هم پیچیده شد. شمار زیادی از کشور‌های در حال توسعه نیز از تخصیص متمرکز منابع به اراده دولت، دست برداشتند. و اما در اروپا کشورهایی چون فرانسه یا هلند حتی همان برنامه‌ریزی بسیار انعطاف‌پذیر را، که «ارشادی» توصیف می‌شد حدود بیست و پنج سال پیش رها کردند؛ به بیان دیگر این فکر بیش از بیش قوت گرفت که در دنیای امروز برنامه‌ریزی آنهم برای دوره‌های کم و بیش طولانی می‌تواند اقتصاد را به بیراهه ببرد.

دو) دوره «چهار دیواری اختیاری» به سر آمده است. حتی اگر فرض را بر این بگذاریم که برنامه متمرکز دولتی زمانی توانسته باشد زمینه توسعه اقتصادی را فراهم آورد، امروز در شرایط «جهانی شدن» تنها جادوگران می‌توانند برای چگونگی تحول یک اقتصاد ملی در پنج سال آینده برنامه‌ریزی کنند.

امروزه رشد فناوری آهنگی سرسام‌آور به خود گرفته و در فاصله‌ای کوتاه زیر تاثیر همین عامل و نیز بازرگانی بین‌المللی و بالا و پایین رفتن درجه رقابت‌پذیری، شماری از بنگاه‌های اقتصادی از صحنه خارج می‌شوند و شماری دیگر به صحنه می‌آیند. بانک مرکزی آمریکا با تصمیم‌گیری درباره نرخ بهره و تاثیرگذاری بر نرخ برابری دلار، روابط پولی بین‌المللی را دگرگون می‌کند.

بالا و پایین رفتن قیمت نفت بر سرنوشت شمار زیادی از کشور‌های واردکننده و صادرکننده این کالا گاه تاثیری تعیین‌کننده دارد. رویداد‌های سیاسی و ژئوپولیتیک، از انتخاب این یا آن رییس‌جمهور یا وقوع جنگ در این یا آن منطقه بسیاری از داده‌ها را بر هم می‌زند. در دنیایی چنین پر تحرک، با این همه پیوند که میان اقتصاد‌های ملی به وجود آمده، چگونه می‌توان برای کل اقتصاد در یک افق پنج ساله برنامه‌ریزی کرد؟

سه) نرخ رشد در قالب قانون مصوب نمی‌گنجد. دوشنبه ۲۹ آذر ماه نمایندگان مجلس به هدف‌گذاری لایحه برنامه پنجساله ششم در مورد دستیابی به نرخ رشد هشت درصدی رای مثبت دادند. همچنین بر دستیابی به نرخ بیکاری تک رقمی (۸/۶ درصد در سال ۱۴۰۰ خورشیدی) صحه گذاشتند و حتی میانگین نرخ رشد اشتغال را در بخش‌های گوناگون اقتصاد کشور (با ممیز) تصویب کردند. این گونه وقت گذرانی چه ضرورتی دارد؟

از حالا تا سال ۱۴۰۰ نرخ رشد ایران زیر تاثیر هزار و یک عامل می‌تواند بالا و پایین برود: سرنوشت انتخابات ریاست جمهوری سال آینده، تعیین تکلیف «برجام» و نوع روابط ایران و جامعه بین‌المللی، قیمت نفت در جهان، اوضاع بسیار خطرناک منطقه خاورمیانه و... این فهرست را می‌توان ادامه داد.

چهار) برنامه‌ریزی برای مدت پنج سال با اصل برگزاری انتخابات ریاست جمهوری نمی‌خواند. لایحه برنامه پنج‌ساله ششم را دولت حسن روحانی تهیه کرده است. فرض کنیم که رییس جمهور فعلی در انتخابات سال آینده برای بار دوم انتخابات نشود. آیا در این صورت رییس جمهور آینده باید جهت‌گیری‌های اقتصادی تعیین شده از سوی حسن روحانی را به اجرا بگذارد؟برنامه ششم توسعه ایران

دراین صورت اصولا چرا باید جا به جایی در راس هرم دستگاه اجرایی انجام بگیرد؟ آیا می‌توان از نخست‌وزیر محافظه‌کار بریتانیا انتظار داشت برنامه حزب کارگر را اجرا کند؟

پنج) در این صورت آیا باید از هدف‌گذاری در زمینه اقتصادی صرف‌نظر کرد؟ پاسخ منفی است. هیچ کشوری بی‌هدف پیش نمی‌رود. منتها هدف‌ها باید در عرصه‌های مشخصی تعیین شوند که قابل اندازه‌گیری باشند، و درجه توفیق یک دولت در دستیابی به آنها بتواند زیر نظارت قرار بگیرد. کشور‌های زیادی در دنیا تصمیم گرفته‌اند کسری بودجه خود را به صفر برسانند و حتی این هدف را، به گونه یک «اصل طلایی» در قانون اساسی خود گنجانده‌اند.

کشور‌های دیگری برای دستیابی بانک مرکزی به استقلال، برنامه‌ریزی کرده‌اند. اصلاح بازنشستگی و یا رفورم دانشگاه‌ها، هدف‌های دیگری هستند که روشن و قابل دسترسی‌اند. هواداران اقتصاد آزاد، بر خلاف تبلیغات مخالفانشان، برای دولت اعتبار و اقتدار فراوان قائلند.

یک دولت چابک، دانشمند و دارای قابلیت انعطاف، با هدف‌های مشخص و قابل اندازه‌گیری و قابل دستیابی، می تواند زمینه شکوفایی سریع اقتصادی را برای یک کشور فراهم بیاورد. در عوض یک دولت پروار و عائله‌مند که علاوه بر وظایف بنیادی‌اش (به ویژه تامین امنیت کشور و شهروندان) به بانک‌داری و کارخانه‌داری و مزرعه‌داری هم می‌پردازد، اگر یک متن مصوب موسوم به برنامه پنج ساله را هم با صد‌ها بند و تبصره به گردنش ببندید، همچون فیل در مرداب فرو می‌رود.

شش) هزینه تهیه برنامه پنجساله چقدر است؟ از سال ۱۳۶۸ تا امروز ایران پنج برنامه اقتصادی را مثلا به اجرا گذاشته و اکنون در حال بررسی و تصویب برنامه پنج‌ساله ششم است. هیچ‌یک از این برنامه‌ها به جایی نرسیدند و اگر در بعضی موارد بین هدف‌های تعیین شده از سوی برنامه و عملکرد اقتصادی کشور شباهت‌هایی وجود داشته، ریشه را باید در رویداد‌های اتفاقی و خارج از پیش‌بینی جستجو کرد.

نه تنها بخش مهمی از افکار عمومی کشور حتی از وجود برنامه پنج‌ساله توسعه بی‌خبر است، بلکه حتی خود دولت‌ها هم این برنامه‌ها را جدی نمی‌گیرند. محمود احمدی نژاد برنامه چهارم (۱۳۸۴-۱۳۸۸) را که توسط دولت محمد خاتمی و مجلس ششم تهیه شده بود بار‌ها به باد انتقاد گرفت و آن‌را ملهم از نظریات بانک جهانی و صندوق بین‌المللی پول دانست. دولت روحانی نیز برنامه پنجم را، که دست‌پخت محمود احمدی‌نژاد بود، جدی نگرفت.

با وجود همه آنچه گفته شد، ایران همچنان اصرار دارد برنامه پنج‌ساله تهیه کند.

نکته جالب در این میان هزینه تهیه برنامه‌هایی است که هیچ بازدهی ندارند. به ارزیابی مرکز پژوهش‌های مجلس، هزینه تهیه برنامه پنج‌ساله پنجم با توجه به حدود سی و پنج کارگروه که جمعا ۳۵۷۰ نفر را به کار گرفتند، بیست و چهار میلیارد تومان تمام شده است. همان مرکز می‌افزاید که در این ارزیابی، هزینه‌های فرصت نیرو‌های درگیر در امر تهیه و تدوین برنامه و نیز هزینه‌های ناشی از عدم اجرای برنامه به حساب نیامده است.

منابع:

http://www.radiofarda.com

https://t.me/mmoeeni1/1121

 
لینک ثابت و کوتاه به این مطلب: http://alihzadeh.blog.ir/post/268
باز نشر این مطالب با ذکر منبع آزاد است.

سایر مطالب

  • ۹۵/۱۲/۲۰
  • علی حسین زاده

اقتصاد

ایران

برنامه

تحلیل

توسعه

نظرات  (۱)

موفق باشی

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
تجدید کد امنیتی